همچنين موارد ديگرى كه همگيش از باب رعايت ادب است در مقابل حق و پيروى آن ، اينجاست كه بايد گفت هيچ مطلوب و محبوبى عزيزتر از حق و شريفتر و گرانبهاتر از آن نيست ، گر چه در پاره اى از اين موارد مطالبى ديده مىشود كه به نظر مردم منافى با ادبى است كه در بين آنها دائر است ، و ليكن اين گونه مطالب را نبايد بى ادبى دانست ، چون مردمى كه شالوده زندگيشان بر اساس پيروى هواى نفس و مداهنه اهل باطل و خضوع و تملق در برابر مفسدين و اهل عيش و نوش ريخته شده ، و زندگيشان از اين راه تامين مىشود نظرهاشان مصاب و قابل اعتماد نيست . و خلاصه سخن اينكه ، همانطورى كه در اول اين مباحث گذشت ، ادب تنها در گفتار پسنديده و جايز و عمل صالح محقق مىشود و تشخيص اينكه چه گفتار و چه عملى پسنديده است ، در مسلكهاى مختلف زندگى و آراء و عقايد مختلفى كه جوامع مختلف بشرى از آنها متشكل مىشود مختلف مىشود ، و ليكن در مجتمع دينى چون مستند آن دعوت الهى است ، و دعوت الهى هم در اعتقاد و عمل تنها و تنها تابع حق است و حق هم هرگز با باطل آميخته و به آن مستند نمىشود و كمك آن را نمىپذيرد ، از اين جهت در چنين مجتمعى قهرا حق ، اظهار و متابعت مىشود ، وقتى مجتمع دينى چنين مجتمعى بود ، ادب هم در آن ، عبارت از اين خواهد بود كه اگر سلوك طريق حق راههاى متعددى داشت بهترين راه آن سلوك شده و به خوشترين صورتى رعايت شود ، مثلا اگر ممكن بود هم به نرمى و هم به خشونت صحبت شود البته به نرمى صحبت مىشود ، و اگر ممكن بود در كار نيك هم عجله كرد و هم كندى نمود ، البته عجله خواهد شد ، چنان كه در قرآن كريم نيز به اين دو معنا امر شده ، و در باره رعايت احسن فرموده : « وَكَتَبْنا لَه فِي الأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها » « 1 » و نيز فرموده : « فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَه أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّه وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الأَلْبابِ » « 2 » . پس روشن شد كه در باطل و همچنين در حقى كه آميخته با باطل است ، ادب نيست ، و هر چيزى كه حق محض نباشد ضلالت است و ولى حق آن را نمىپسندد ، كما اينكه فرمود :

--> ( 1 ) و ما براى موسى در الواح از هر چيزى پندى و براى هر چيزى تفصيلى نوشتيم و گفتيم كه اين دستورات را با قوت قلب بگير و به قوت هم دستور بده كه آن را به بهترين وجهى كه ممكن است به كار بندند . سوره اعراف آيه 145 . ( 2 ) پس بشارت ده بندگانم را ، آنان را كه گفتار را مىشنوند پس آن گاه احسن آن را پيروى مىكنند ، آنان كسانيند كه خداوند هدايتشان كرده و آنان هستند كه صاحبان خردند . سوره زمر آيه 18 .